چرایی و پیامدها

در این مقاله، به بررسی علل اصلی شکل‌گیری حاشیه‌نشینی در شهرهای کوچک و پیامدهای آن در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی پرداخته می‌شود.

۱. علل حاشیه‌نشینی در شهرهای کوچک

۱.۱ مهاجرت از روستاها به شهرهای کوچک

با کاهش فرصت‌های اقتصادی و خدمات رفاهی در روستاها، بسیاری از روستاییان به شهرهای کوچک مهاجرت می‌کنند؛ چرا که این شهرها از نظر هزینه زندگی مقرون‌به‌صرفه‌تر از کلان‌شهرها هستند و در عین حال امکانات بهتری نسبت به روستا دارند. اما این مهاجرت‌ها در بسیاری از موارد بدون برنامه‌ریزی شهری رخ می‌دهد و افراد ناچار به سکونت در حاشیه شهرها می‌شوند.

۱.۲ کمبود مسکن مناسب

در شهرهای کوچک معمولاً امکانات ساخت و ساز قانونی و ارزان‌قیمت محدود است. به همین دلیل خانواده‌های کم‌درآمد یا مهاجران جدید در زمین‌های ارزان یا فاقد سند در حاشیه شهرها سکونت می‌یابند که اغلب بدون مجوز و خارج از طرح‌های رسمی شهری هستند.

۱.۳ بیکاری و فقر

نبود فرصت‌های شغلی پایدار در شهرهای کوچک، سبب می‌شود که مهاجران یا اقشار آسیب‌پذیر جامعه نتوانند هزینه‌های زندگی را در مناطق مرکزی شهر تأمین کنند و به ناچار به سکونتگاه‌های ارزان‌قیمت‌تر حاشیه‌ای پناه می‌برند.

۱.۴ ضعف برنامه‌ریزی شهری

در بسیاری از شهرهای کوچک، نبود طرح جامع شهری یا اجرای ناقص آن باعث شده تا مناطق حاشیه‌ای بدون نظارت رشد کنند. عدم کنترل در ساخت‌وساز، نبود خدمات زیرساختی و نبود نظارت صحیح، شرایط را برای رشد حاشیه‌نشینی فراهم می‌کند.

۲. پیامدهای حاشیه‌نشینی در شهرهای کوچک

۲.۱ گسترش فقر شهری

ساکنان مناطق حاشیه‌نشین عمدتاً از اقشار کم‌درآمد یا بیکار هستند که دسترسی کمتری به خدمات بهداشتی، آموزشی و رفاهی دارند. این مسئله می‌تواند موجب بازتولید چرخه فقر و افزایش نابرابری در همان شهرهای کوچک شود.

۲.۲ رشد ناهنجاری‌های اجتماعی

نبود امکانات مناسب، فقر، بیکاری و محرومیت، شرایط مساعدی برای بروز آسیب‌های اجتماعی مانند سرقت، اعتیاد، ترک تحصیل، خشونت خانگی و بزهکاری در مناطق حاشیه‌نشین فراهم می‌آورد.

۲.۳ آسیب به محیط زیست شهری

سکونت‌های غیررسمی و بدون برنامه‌ریزی در حاشیه شهرها اغلب فاقد سیستم‌های دفع فاضلاب، زباله‌جمع‌آوری و دسترسی به آب آشامیدنی سالم هستند که می‌تواند آسیب‌های جدی به محیط زیست شهری وارد کند.

۲.۴ تضعیف انسجام اجتماعی

افراد ساکن در مناطق حاشیه‌ای معمولاً احساس طردشدگی و محرومیت دارند. این احساس می‌تواند باعث کاهش اعتماد اجتماعی و فاصله گرفتن آن‌ها از بدنه اصلی جامعه شود.

۳. راهکارها و پیشنهادات

۳.۱ اجرای طرح‌های توسعه شهری

شهرهای کوچک باید دارای برنامه جامع توسعه باشند که مناطق حاشیه‌ای را نیز در بر بگیرد. این طرح‌ها باید شامل تأمین مسکن ارزان، زیرساخت‌های مناسب و خدمات عمومی باشند.

۳.۲ توانمندسازی اقتصادی ساکنان

با ایجاد فرصت‌های شغلی محلی، آموزش‌های فنی و حرفه‌ای و حمایت از کسب‌وکارهای کوچک، می‌توان ساکنان مناطق حاشیه‌ای را به‌تدریج وارد چرخه تولید و توسعه کرد.

۳.۳ مشارکت مردمی

بسیاری از مشکلات مناطق حاشیه‌ای با مشارکت فعال مردم قابل حل هستند. ایجاد شوراهای محلی و جلب مشارکت اهالی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به منطقه، موجب افزایش مسئولیت‌پذیری و اعتماد عمومی می‌شود.

۳.۴ ارتقای خدمات عمومی

دسترسی عادلانه به خدمات بهداشتی، آموزشی، حمل و نقل عمومی و امکانات رفاهی باید برای ساکنان مناطق حاشیه‌ای تضمین شود تا از بروز آسیب‌های اجتماعی و اقتصادی جلوگیری گردد.

نتیجه‌گیری

حاشیه‌نشینی در شهرهای کوچک، اگرچه به اندازه کلان‌شهرها مورد توجه قرار نگرفته، اما پدیده‌ای رو به گسترش است که ریشه در مهاجرت، فقر و ضعف در برنامه‌ریزی شهری دارد. این پدیده پیامدهای زیادی در ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی به همراه دارد. مقابله با آن نیازمند رویکردی جامع، برنامه‌ریزی مشارکتی و تمرکز بر عدالت اجتماعی و توسعه پایدار است.

سمیه حسن زاده